نخستین جشنوارهی نجوم قشم 19 تا 22 بهمن امسال در جزیرهی قشم برگزار شد. جشنوارهی نجوم قشم، اگر نخستین نباشد، جزو اولین شبهای رصدی همگانی است که مطابق با معیارهای «استارپارتی»های جهانی در ایران برگزار شد؛ برنامهای که قرار است سالانه میزبان رصدگران و شیفتگان آسمان از سراسر کشور در چندین شبانهروز آن هم در محیطی ویژه و بهدور از آلودگی نوری در جزیرهی قشم باشد.
دوشنبه 18 بهمن:
بیش از 40 رصدگر و علاقهمند رصد آسمان از تهران با دو قطار مختلف راهی بندرعباس شدند. گروههای دیگری نیز از استان خراسان و همچنین استانهای غربی کشور از راه زمینی راهی این شهر شده بودند. علیرغم مسافت 19 ساعتهی تهران تا بندرعباس، بهسبب همراه شدن منجمان آماتور با يكدیگر، فضای راحتی در قطارها برایشان حکمفرما بود بهطوریکه اغلب شرکتکنندهها، پس از رسیدن به بندرعباس، نهتنها احساس خستگی نکرده بودند بلکه با استراحت مناسبْ انرژی برای نخستین شب رصدی ذخیره کرده بودند.
مقصد ما جشنوارهی نجوم قشم بود؛ جشنوارهای که به همت مؤسسهی مدار 27 درجهی قشم، جمعی از منجمان آماتور باسابقه، و با حمایت سازمان منطقهي آزاد قشم، مرکز بینالمللی رشد قشم، ادارهی ژئوپارک قشم، دفتر خدمات توریستی جزیرهی رنگینکمان، مؤسسهی طبیعت آسمان شب، سازمان بنادر و دریانوردی استان هرمزگان، ماهنامهی نجوم، برنامهی رادیویی روی موج نجوم، و پایگاه اینترنتی آسمان شب ایران ساماندهی شده بود.
سهشنبه 19 بهمن:
نزدیک به 70 منجم آماتور از سراسر ایران طبق قرار ظهر سهشنبه در اسکلهی معروف به پشتشهر بندرعباس جمع شدند تا سوار بر شناور یاسین 110، یکی از مجهزترین شناورها، به قشم برسند. گروه برگزارکننده توانسته بود با هماهنگی لازم، این شناور را بهطور اختصاصی در اختیار مسافران جشنوارهي نجوم قرار دهد. بهسبب همزمان نبودن رسیدن منجمان آماتور به اسکلهي بندرعباسْ شناور با سه ساعت فاصله از رسیدنِ نخستین گروه به اسکله راهی قشم شد. سفری که آغازی فراموشنشدنی داشت؛ منجمان آماتور خود را سوار بر شناوری مدرن بر فراز آبهای نیلگون خلیج فارس و در هوای مطبوع دریایی میدیدند. جایی که تماشای پرواز پرندگان دریایی و گذر از میان کشتیها، اندک خستگیها را هم از تن به در کرد و شادابی را به جمع بخشید.
سرانجام، حوالی بعدازظهر به قشم رسیدیم. توقفی دو ساعته برای ناهار و دریافت بستههای راهنما و کارت ورود به کمپ رصدی سبب شد تا برنامه اندکی از زمانبندی عقب بیافتد. سپس از شهر قشم، گروهها با ونهایی که در نظر گرفته شده بود راهی کمپ رصدی در سه کیلومتری روستای طبل، واقع در منطقهی ژئوپارک قشم، شدند. در برنامهریزیهای اولیه قرار بود هر یک از مسافران این جشنواره خود از بندرعباس راهی قشم و از آنجا راهی کمپ رصدی شود، اما گروه میزبان با تمهیداتی که اندیشیده بود این مسئولیت را تقبّل کرد. اینجا بود که گروههای دیگری، که با هواپیما از تهران عازم قشم شده بودند، و همچنین ساکنان خود قشم به جمع ما پیوستند و بیش از 187 رصدگر از 24 شهر ایران وارد کمپ رصدی شدند. نخستین نکتهای که در تمایز با رقابتهای رصدی برگزارشده بهآسانی نمایان بود حضور کمتر رصدگران دانشآموز، حضور پُررنگ بزرگسالان و همچنین حضور 70 درصدی بانوان در این جشنواره بود.
کمپ رصدی بر فراز یکی از دشتهای مرتفع منطقهی ژئوپارک قشم قرار داشت. محیط این کمپ در نهایت احترام به محیط زیست و کمترین تغییر در ساختار منطقه فراهم شده بود. وجود ژنراتورهای برق، تیرهای چراغ برای روشنایی در مواقع ضروری و هوای ابری، کمپ هلال احمر و آمبولانس، و همچنین سرویسهای بهداشتی و حمامی – که فقط اسم صحرایی داشتند ولی از هر نظر استثنایی و مناسب بودند – سبب شد تا کمپ از هر نظر کمپی ایدهآل باشد. ورود با تأخیر به کمپ سبب شد که چادرهای رصدگران و منجمان آماتور همزمان با تاریکی عصر در منطقه برپا شود. شدت عمل مسافران این جشنواره برای انجام این کار به حدّی شدید بود که برنامه در ابتدا کنترلناپذير شده بود و هر کس هر جایی را مییافت چادر میزد. خوشبختانه با اعمال نظر مدیریت جشنواره، محل استقرار چادرها به شکل مناسب رسید؛ اما این شکل آن چیزی نبود که از پیش قرار بود باشد.
حوالی ساعت 8 عصر بود که گردهمایی آغازین جشنوارهي نجوم قشم شکل گرفت؛ برنامهای که به گفتهی سیاوش صفاریانپور، برنامهساز علمی، فارغ از هیاهو و اضطرابهای رقابتهای رصدی از سراسر ایران دور هم جمع شدیم تا چند شب در کنار هم از آسمان منطقه لذت ببریم و از همدیگر بیاموزیم. شب نخست ابرناکی هوا به حدّی رسید که عملاً رصد ناممکن شد. مسافران جشنوارهی نجوم قشم ترجیح دادند شب نخست را خوب در چادرهای خود استراحت کنند. این در حالی بود که چندین نگهبان از کمپ مراقبت میکردند.
چهارشنبه 20 بهمن:
صبح نمناک در بیابان جزیره؛ از خواب که برخاستیم با محوطهای خیس و هوایی شرجی مواجه شدیم. شب پیش باران آمده بود. صبح روز نخست بهراحتی میشد میان طبیعتگردان و کسانی که تجربهی سفرهای اینچنینی را دارند و تازهواردها تمایز قایل شد. علیرغم اینکه چندین بار گروه برگزارکننده به همهی شرکتکنندگان تأکید کرده بودند که با تجهیزات لازم به جشنوارهی قشم بیایند، حدود 20 نفر بدون چادر وارد کمپ شده بودند و مسئولان جشنواره در چادرهای تدارکاتی، که براي چنين اتفاقي پيشبيني شده بود، آنها را اسکان دادند. برخی دیگر نیز از چادرهای غیرحرفهای استفاده کرده بودند، بهطوریکه این چادرها در برابر نفوذ آب باران عایق نبود و آب راهی چادرشان شده بود. همچنین آن دسته که بر طبیعتگردی تسلط داشتند یا خود با برنامهریزی عازم یکی از نقاط جزیره و جزیرههای همسایه شدند یا از برنامههای گردشی تورهای برنامه استفاده کردند. در صورتی که باز هم در این میانْ افرادی دیده میشدند که نتوانستند در زمان لازم تصمیم مناسب را بگيرند و روز نخست را بهکلّی از دست دادند یا فقط به گشت در منطقه بسنده کردند.
حوالی ساعت 4 بعدازظهر گروههای مختلف به کمپ بازگشتند تا اینکه هوا کمی به تاریکی گرایید. باز هم هوا ابری بود. خوشبختانه به هر سختی که بود محوطهی برگزاری کارگاه آماده شد. محوطهای در فضای باز ولی متناسب با فضای کارگاه و با ویدیوپروژکتور و پرده. از چهارشنبه تا پنجشنبه، بیش از نیمی از کارگاههایی که قرار بود، ارايه شدند؛ حضور نيافتنِ بهموقع برخی از سخنرانان در کمپ، آشفتگی آبوهوا و وزش باد شدید و حضور نيافتن برخی از گروههای شرکتکننده (اغلب دانشآموزی) در محوطهی کمپ، که مخالف با قرارهای پیشین بود، سبب شد تا گروه برگزارکننده به برگزاری نیمی از این کارگاهها بسنده کند.
بابک امین تفرشی، منجم آماتور باسابقه و مدير پروژهی جهان در شب (TWAN)، در نخستین شب این برنامه نکتهای را گوشزد کرد که برخی از رصدگران به آن دقت لازم نکردند؛ او که تجربهی شرکت در چندین استارپارتی جهانی را دارد گفت که در هر کجای دنیا برگزاری چنین برنامهای بدون کمک تکتک افراد شرکتکننده ممکن نیست و نباید فقط از برگزارکنندگان خدمات را یکسویه طلب کرد. البته باید اشاره كنم که به گفتهی مسئولان جشنواره، چندین رصدگر نیز چنان به اجرای فعالیتهای برنامه کمک کرده بودند که سبب شگفتی خود برگزارکنندگان نیز شده بود. با این حال، بدقولیهای برخی از سخنرانان و شرکتکنندگان سبب تعویق یا لغو برخی از سخنرانیها شد.
با این همه، شب نخست میزبان چندین برنامه و کارگاه بود. نخست سیاوش صفاریانپور به معرفی پروژهی جهانی صلح ستارگان و سابقهي برگزاری آن در جزیرهی قشم پرداخت. سپس نگارندهی این گزارشْ در کارگاهی عملی انواع نقشهها و اطلسهای رصدی و شیوهی نقشهخوانی آنها را از مبتدی تا پیشرفته ارايه کرد. در ادامه امیر سادات موسوی به مرورِ زندگی ابوریحان بیرونی و دستاوردهای علمی وی پرداخت. آیرین شیوایی نیز چگونگی اندازهگیری میدان مغناطیسی خورشید در رصدخانههای خورشیدی را با بیان تجربیات خود نشان داد. یونس بخشی، سرپرست انجمن نجوم کابل افغانستان، نیز به قشم آمده بود و در برنامهای فعالیتهای نجومی در افغانستان را معرفی كرد. سرانجام، پاسی از شب گذشته، بابک امینتفرشی پروژهی جهان در شب را همراه با نمایش گزیدهای از تصاویر این پروژهي جهانی عکاسیِ آسمان شب به همراه پسزمینههای شگفتانگیز زمینی معرفی کرد.
مؤسسهی طبیعت آسمان شب یکی از مراکز حامی جشنوارهی نجوم قشم بود. همكاران این مؤسسه با نشان دادن اجرام آسمانی از دریچهی تلسکوپ دابسونی چهارده اینچ سبب شدند اگر گوشهای از آسمان هم از پس ابرها بیرون میآمد مشتاقان آسمانْ اجرامی را، که شاید بارها دیده بودند، این بار به گونهای دیگر نظاره کنند. سحابی جبار از پس این تلسکوپْ همچون تودهی ابری دارای حجمهای درهمرفته و با تهمایهی رنگ سبز چنان نمایان بود که گویی در فضا غوطهوریم. حال بهراستی جشنی نجومی شکل گرفته بود. در یکسو کارگاههای نجومی در حال برگزاری بود، در سویی دیگر چندین تلسکوپْ آسمان را نشانه رفته بودند؛ در یک سمت برخی مشغول خرید از غرفههای خوراکی و استراحت بودند و همزمان گروهی در حاشیهي کمپْ مشغول عکاسی از مناظر بکر ژئوپارک قشم در شب بودند؛ گروههایی که تازه با هم آشنا شده بودند برای انجام رصدهای مشترک برنامه میریختند و افرادی در سکوت نیمهشب به آسمان و مناظر شبِ آن از پس ابرها دل بسته بودند.
پنجشنبه 21 بهمن:
صبحدم شد و هوا همچنان ابری؛ شگفتآور است که گویی ابر و بارش بارانْ دلباختهی منجمان است و هرجا که میروند با آنها میآید. این بار نیز، پس از دورهای خشکسالی و کمآبی در منطقه، حضور منجمان آماتور در کنار هم با بارش باران همزمان شد. روز پنجشنبه چند گروه خارج از برنامهي کلّی برای طبیعتگردی از کمپ خارج شدند و به دعوت برگزارکنندگان (که البته سورپرایز هم بود) باقی شرکتکنندگان برای سفر به جزیرهی هرمز با لنجی که در نظر گرفته شده بود راه دریا در پیش گرفتند. گویا دیر رسیدن یکی از گروههایی که صبح زود از کمپ خارج شده بود به لنج و تأخیر زیاد لنج سبب شد که شرایط جذرومدّی مطلوب برای پهلوگیری لنج در جزیرهی هرمز از دست برود و مسافران این لنج با گردش به دور این جزیره و تجربهی سفری دریایی با دوستان نجومی لحظات خوشی را سپری کنند؛ البته بهجز آن اندک منجمانی که تجربهی چندین ساعت دریانوردی را نداشتند و دریازده شدند. حوالی ساعت 6 عصر بود که کلّ گروهها وارد کمپ شدند. پس از اندکی استراحت دوباره حالوهوای نجومی برنامه شکل گرفت.
برنامهی سخنرانیها و کارگاههای شب دوم با پخش بخشهایی از فیلم ایستگاه فضایی آغاز شد. آیرین شیوایی در دومین سخنرانی خود گزارشی از سفر تابستانهی خود به دورهی آموزشی نجوم رصدی به رصدخانهي مونتویلسون ایالات متحده را ارايه کرد. کاظم کوکرم با موضوع «نیروهای کشندی ماه و خورشید و اثر آن بر اکوسیستمهای ساحلی» به تشریح چگونگی رخ دادن جزرومد در سواحل مختلف پرداخت و طی آن جوامع موجودات زنده در انواع سواحل و اثر تغییرات سطوح آب درنتیجهی جزرومد بر عادات زندگی آنها را بهصورت مختصر ارايه کرد.
سیاوش صفاریانپور با کمک محمدرضا (پژمان) نوروزی، دو چهرهی شناختهشده در نجوم آماتوری ایران، همانطور که قول داده بودند سوپ کیهانی خود را درست کردند. سوپی که خیلیها امیدی به طمعش نداشتند چنان چنگی به دل زد که عواید فروششْ موجب تأمین کمک هزینهی خرید تلسکوپ برای یک مشتاق آسمان (که قدرت خرید نداشت) را فراهم کرد. یکی از نکات قابل توجه از نظر آبوهواییْ پیشبینی درست وبسایت اکیووِدِر (www.accuweather.com) در ابتدای هفته از آبوهوای روستای طبل قشم بود که با تأخیر و تقدمهای یکیدو ساعته منطبق با آن چیزی شد که در جشنوارهی نجوم قشم تجربه کردیم. وزش باد شدید اجرای کارگاه نجوم آماتوری هدفمند و علمگرای بابک امینتفرشی را به تعویق انداخت تا اینکه پاسی از نیمهشب گذشته این کارگاه نیز برگزار شد. حضور بابک امینتفرشی از نظری دیگر نیز بسیار پُررنگ بود؛ آن هم اینکه مشتاقانه هر شب در کنار تلسکوپها به معرفی آسمان، آموزش رصد و صورتهای فلکی، و نشان دادن اجرام اعماق آسمان به عموم شرکتکنندگان تا طلوع آفتاب میپرداخت؛ کاری که فقط از پس منجمی جانسخت و مشتاق واقعی ترویج نجوم برمیآید.
وزش باد شدید سبب شد تا از نیمهشب پنجشنبه تا بامداد جمعه، آسمان صاف جزیره خودنمایی کند. آسمانی که بسیاری از تلسکوپها را از جعبهها و چادرها به محوطهی کمپ کشاند.
صبحگاه جمعه 22 بهمن:
آسمانی صاف و هوایی مطبوع برای خداحافظی؛ یکییکی چادرها محو میشدند و دستهدسته بارها بسته میشدند. جشنوارهی نجوم قشم به روز آخر خود رسید. رصد با تلسکوپ خورشیدی اچ-آلفای مؤسسهی طبیعت آسمان شب و گرفتن عکسهای یادگاری آخرین توشهي نجومی بود که همه برمیداشتند. اختتامیه نیز خیلی خودمانی با فروش برگههای قرعهکشی تلسکوپ آغاز شد. سیاوش صفاریانپور با اجرای منحصربهفرد خود سبب شد که اختتامیه نیز پُر از هیجان باشد. سرانجام نام برندهی تلسکوپ 6 اینچی دابسونی مشخص شد: نسیم بهروش، منجم آماتور؛ عکس یادگاری دستهجمعی و قولوقرارهای نجومیها برای انجام برنامههای مشترک آتی با خداحافظی همراه شد. هر شخص و گروهیْ راهی را برای بازگشت از قشم به شهرش انتخاب کرده بود؛ یکی چند روزی دیگر مهمان این جزیره و جزایر اطراف بود و دیگران زمینی و دریایی و هوایی به شهرشان بازگشتند.
چشمانم را که میبندم چند فریم فراموشنشدنی از مقابل چشمانم میگذرد: جمعی نجومی سوار بر شناور در دل دریا، رصد با تلسکوپ 14 اینچی، درهی تندیسها، کارگاههای آموزشی، سوپ کیهانی، و هوای نیمه ابری-بارانی در کنار صدای پرندههای دریایی.
گزارشگر: محمدجواد ترابی